Prokrastynacja, element naszej codzienności

Temat odkładania jest znany chyba dziś wszystkim, ponieważ dotyka on wiele osób. Trudno jest nad tym zapanować, jeśli nie wiemy dokładnie, co się właściwie z nami dzieje, skąd się bierze takie ograniczenie. A dziś mamy dostępne źródła, aby zweryfikować, czy to może lenistwo, czy raczej coś innego. Wiedza jest w sieci, nie mniej jednak poniżej pragnę przedstawić temat prokrastynacji, opierając się też o konkretne źródła i wiedzę doświadczonych osób.

Czym jest prokrastynacja?

Prokrastynacja (łac. procrastinatio – zwłoka, odroczenie) to nie zwykłe lenistwo. To nawykowe, dobrowolne odkładanie zadań na później, któremu towarzyszy pełna świadomość, że zwlekanie pogarsza sytuację. Prokrastynacja stanowi dobrowolne zwlekanie z realizacją zamierzonych działań, pomimo świadomości pogorszenia sytuacji w wyniku tworzonego opóźnienia. To właśnie ta świadomość odróżnia ją od lenistwa – leń nie odczuwa dyskomfortu z powodu bezczynności, prokrastynator owszem.

Według wyników współczesnych badań problem prokrastynacji dotyczy około 15–25 procent osób dorosłych i aż około 70–95 procent studentów. Skala zjawiska czyni je jednym z ważniejszych tematów współczesnej psychologii.

Przyczyny prokrastynacji

1. Lęk przed porażką i perfekcjonizm

Za jedną z głównych przyczyn prokrastynacji uznaje się lęk przed poniesieniem porażki. Im wyższy jest stopień trudności zadania, które ma zostać wykonane, tym bardziej realizacja jest odkładana w czasie. Prokrastynator wmawia sobie, że nie posiada wystarczających kompetencji, by zadanie wykonać – co paradoksalnie sprawia, że nie podejmuje żadnego działania.

Perfekcjonizm działa podobnie: skoro zadanie musi zostać wykonane bezbłędnie, a sukces nie jest gwarantowany, łatwiej go w ogóle nie zaczynać. Prokrastynacja wiąże się z ochroną poczucia własnej wartości – nie podejmując akcji, unikamy realnej lub wyobrażonej porażki, utrzymując tym samym pożądaną wizję swojej osoby.

2. Problemy z regulacją emocji

Współczesne badania coraz wyraźniej pokazują, że prokrastynacja to przede wszystkim problem emocjonalny, a nie kwestia zarządzania czasem. Badania dowodzą, że przyczyny prokrastynacji u dzieci i ludzi młodych mają związek z brakiem umiejętności radzenia sobie z emocjami.

Lęki i stres charakterystyczne dla zaburzeń nerwicowych mogą nasilać tendencję do odkładania działań. Osoby zmagające się z nerwicą często doświadczają intensywnego niepokoju przed podjęciem określonych zadań, co prowadzi do unikania ich realizacji.

3. Czynniki neurobiologiczne – układ dopaminergiczny

Do przyczyn prokrastynacji można zaliczyć dysfunkcje układu dopaminergicznego. Dopamina jest neuroprzekaźnikiem odpowiedzialnym za nagradzanie i poczucie satysfakcji. Jej deficyt powoduje trudności w odczuwaniu motywacji do podejmowania działań, szczególnie tych długotrwałych, które nie przynoszą natychmiastowych korzyści. Mózg prokrastynatora wybiera więc szybką nagrodę (scroll mediów społecznościowych) zamiast odroczonej satysfakcji (ukończony projekt).

4. Impulsywność i brak samodyscypliny

Elementami odpowiadającymi za większość przyczyn prokrastynacji są impulsywność oraz brak samodyscypliny. Osoby impulsywne łatwo ulegają rozproszeniu i mają duże zapotrzebowanie na bodźce, natomiast brak samodyscypliny sprawia, że nie mają wyrobionego nawyku zaczynania zadania i jego kontynuowania.

5. Środowisko rodzinne i wychowanie

Wg badań dr. Timothy Pychyla dzieci wychowane z chłodnym emocjonalnie i autorytarnym ojcem są w dorosłości bardziej skłonne do prokrastynacji. Wysoki poziom odwlekania cechuje również dzieci wychowane przez rodziców wyznających zasadę „wszystko albo nic”.

Jak objawia się prokrastynacja?

Prokrastynacja to nie tylko „odkładam pracę na jutro”. Jej objawy są wielowymiarowe i dotykają różnych sfer życia.

Charakterystyczny cykl zachowania wygląda następująco: osoba uznaje, że może odroczyć zadanie w czasie, ponieważ termin jego wykonania jest nadal odległy, następnie pojawiają się wyrzuty sumienia wynikające z upływającego czasu, potem usprawiedliwianie siebie i ostatecznie wykonanie zadania na ostatnią chwilę lub niewykonanie go wcale.

Objawy emocjonalne i psychologiczne:

Odkładanie obowiązków na później przytłacza daną osobę jeszcze bardziej niż konieczność wykonania zadań. Prokrastynacja powoduje duże poczucie winy, obniża poczucie własnej wartości oraz wiarę w swoje możliwości.

Objawy w codziennym funkcjonowaniu:

Prokrastynacja wpływa na zdrowie – można odkładać umówienie się do lekarza, aktywność fizyczną, zdrowe jedzenie. Oddziałuje też na relacje, bo zwlekając z umówieniem spotkania, może przez długi czas do niego po prostu nie dojść.

Objawy somatyczne i zdrowotne:

Prokrastynacja może wpłynąć na problemy zdrowotne związane z zaburzeniami snu oraz zwiększonym poziomem stresu.

Prokrastynacja a lenistwo – ważna różnica

Warto podkreślić: mimo że prokrastynacja z pozoru może wyglądać jak lenistwo, nie jest nim. To bardziej złożone zjawisko, które w przeciwieństwie do lenistwa nie wiąże się z ulgą i przyjemnością z odłożenia zadania na później, a z poczuciem winy i stresem związanym ze świadomością odwlekania obowiązku.

Wiesz już, skąd bierze się prokrastynacja. Czas zrobić z tym porządek. W ebooku „Jak przestać zwlekać i zacząć działać” znajdziesz praktyczne techniki, które pomogą Ci odzyskać kontrolę nad swoim czasem — bez teorii, bez lania wody. Kup ebooka za 27 zł

Źródła

1. Steel, P. (2007). The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure. Psychological Bulletin, Vol. 133, No. 1, 65–94. DOI: 10.1037/0033-2909.133.1.65
2. Markiewicz, K. (2018). Prokrastynacja i prokrastynatorzy. Definicja, etiologia i terapia. Annales UMCS, Vol. XXXI. DOI: 10.17951/j.2018.31.3.195-213
3. Znajmiecka-Sikora, M. (2016). Prokrastynacja akademicka – uwarunkowania osobowe i rodzinne. E-mentor, nr 4(66), s. 26–32
4. Haracz, D. (2025). Prokrastynacja – czyli dlaczego nam się nie chce? dawidharacz.com
5. Pietrzak, P. (2025). Przyczyny prokrastynacji. 8 najważniejszych czynników. psychologpietrzak.pl
6. LUX MED (2024). Co to jest prokrastynacja i na czym polega jej leczenie? luxmed.pl